(1898-1980)

fizyk, profesor Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, członek zwyczajny Towarzystwa Naukowego w Toruniu w l. 1947–1980.

Urodził się w Woskriesenówce, w guberni kurskiej, w rodzinie Władysława, agronoma i zarządcy dóbr ziemskich księcia Jusupowa, oraz Marii Bilińskiej. W 1916 r. ukończył gimnazjum rządowe w Charkowie oraz średnią szkołę muzyczną (klasa skrzypiec). Jeszcze w tym roku rozpoczął studia fizyczne na tamtejszym uniwersytecie. Wkrótce przerwał naukę i wstąpił do Wojskowej Szkoły Inżynieryjnej w Kijowie, skąd został powołany do armii rosyjskiej. W 1917 r. rozpoczął służbę w I Korpusie Polskim gen. Józefa Dowbór-Muśnickiego. W końcu 1918 r. wyjechał do Warszawy, wstąpił do Wojska Polskiego oraz podjął naukę na Uniwersytecie Warszawskim. Po zakończeniu działań wojennych otrzymał bezterminowy urlop i w 1920 r. kontynuował studia na UW. W 1926 r. został zatrudniony jako młodszy asystent w Zakładzie Fizyki Doświadczalnej UW. W 1930 r., na podstawie rozprawy „O wpływie zmiany długości fali wzbudzającej na widma fluorescencji”, uzyskał stopień doktora filozofii w zakresie fizyki. W l. 1930–1931 jako stypendysta Fundacji Rockefellera przebywał w Berlinie. W 1934 r. habilitował się na podstawie rozprawy „O wpływie oddziaływań międzycząsteczkowych na zjawiska absorpcji i emisji światła” i otrzymał tytuł docenta na UW. W l. 1938–1939 pracował w Katedrze Fizyki II na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, gdzie kierował pracami spektroskopowymi. Wziął brał udział w kampanii wrześniowej i został internowany. Po zwolnieniu z obozu powrócił do Wilna. Aresztowany, po włączeniu Litwy do ZSSR, w 1940 r. został przewieziony do obozów w Kozielsku i Griazowcu. Zwolniony w 1941 r. zgłosił się do formującej się w ZSSR armii polskiej gen. W. Andersa. Ze względu na zły stan zdrowia zwolniony ze służby wojskowej i przez Uzbekistan, Iran i Irak dostał się do Szkocji, gdzie na Polskim Wydziale Lekarskim w Edynburgu wykładał fizykę. W 1945 r. powrócił do Polski i przyjął propozycję pracy na UMK, z którym był związany do emerytury w 1968 r. W 1946 r. mianowany profesorem zwyczajnym. W roku akademickim 1947/1948 był prodziekanem Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego UMK. Jeden z pionierów współczesnej fotofizyki molekularnej i spektroskopii zderzeniowej. Jego badania nad teorią wygaszania i zaniku fotoluminescencji miały wpływ na rozwój spektroskopii. W 1933 r. w czasopiśmie „Nature” opublikował schemat poziomów energetycznych cząsteczek barwników – znany jako „diagram Jabłońskiego. Twórca dwóch szkół fizycznych: szkoły fotoluminescencji, szkoły optyki atomowej oraz założyciel toruńskiej szkoły fizyki. W l. 1957–1961 pełnił funkcję prezesa Polskiego Towarzystwa Fizycznego. Członek Polskiej Akademii Umiejętności oraz Polskiej Akademii Nauk. Doktor honoris causa University of Windsor (1973, Kanada), Uniwersytetu Gdańskiego (1975) i UMK (1973). Jego nazwisko noszą m.in. Instytut Fizyki UMK w Toruniu oraz Fundacja Aleksandra Jabłońskiego. Zmarł w Warszawie. Pochowany na Cmentarzu Stare Powązki w Warszawie.

1. Dembiński S., Droga życiowa Aleksandra Jabłońskiego, „ Postępy Fizyki”, 1998, t. 49, z. 4, s. 214–220.
2. Kalembka S., Ingarden R. S., Urywki rozmowy z Aleksandrem Jabłońskim o jego drodze naukowej, „Postępy Fizyki” 1982, t. 33, z. 1–2, s. 69–74.
3. Skaliński T., Szudy J., Aleksander Jabłoński (1898–1980), „Postępy Fizyki” 1982, t. 33, z. 1–2, s. 61–67.
4. Szudy J., Aleksander Jabłoński, fizyk, profesor UMK, [w:] Toruńscy twórcy nauki i kultury, red. M. Biskup, A. Gizińskio, Toruń 1989, s. 111–118.
5. Szudy J., Jabłoński Aleksander (1898–1980), fizyk, profesor UMK, [w:] Toruński słownik biograficzny, t. 3, red. K. Mikulski, Toruń 2002, s. 98–101.
6. Szudy J., Bielski A., Aleksander Jabłoński (1898–1980), fizyk, muzyk, żołnierz, Toruń 2010.